Đá gà Bali vs đá gà Việt: Deep Play cược sâu cỡ nào?

Đá gà Bali vs đá gà Việt: Deep Play cược sâu cỡ nào?

Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight là tiểu luận của nhà nhân học Mỹ Clifford Geertz, đăng năm 1972 trên tạp chí Daedalus và in lại năm 1973 trong cuốn The Interpretation of Cultures. Bài viết dựa trên chuyến điền dã năm 1958 tại một ngôi làng ở Bali, Indonesia, và lập luận rằng trận chọi gà là "văn bản" phản chiếu thứ bậc địa vị của người Bali chứ không đơn thuần là canh bạc. Geertz mượn khái niệm "deep play" của Jeremy Bentham: cuộc chơi mà tiền cược cao đến mức về lý trí không nên tham gia. Nghịch lý nằm ở chỗ trận càng sâu thì hai gà càng ngang sức, kỳ vọng tiền bạc gần như bằng không, nên thứ bị đặt cược thật sự là danh dự. Điều cần nhớ: đọc bài như một phân tích văn hóa, không phải bí quyết thắng cược.

Tuần trước tôi ngồi với ly cà phê nguội, mở bản tóm tắt Deep Play lần thứ ba, tay cầm máy tính bấm kỳ vọng cược. Tôi từng bị một trang cá độ lừa mất tiền, nên giờ cái gì có mùi "cược" tôi cũng soi từng con số. Lần này, con số nói thật nhiều hơn tôi tưởng (và hơi mất lòng người mê cược).

Muốn đọc thêm các bài phân tích văn hóa đá gà theo cùng kiểu này, mời bạn ghé qua.

Tìm hiểu thêm

Tôi đã đem điều gì ra kiểm chứng?

Tôi kiểm chứng ba luận điểm trung tâm của Geertz: cược càng sâu thì hai gà càng cân sức, tiền chỉ là ký hiệu của địa vị, và trận chọi gà là câu chuyện người Bali kể về chính mình. Tôi đối chiếu bằng bản tóm tắt, trang Wikipedia và phép tính kỳ vọng tự làm.

Tôi không đi Bali, cũng không có sới nào để ngồi quan sát, nên "kiểm chứng" ở đây nghĩa là đọc có nghi ngờ. Người từng bị lừa như tôi có thói quen khó chịu: ai tuyên bố điều gì đẹp đẽ, tôi hỏi ngay bằng chứng nằm đâu. Vì vậy tôi đọc trang Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight trên Wikipedia, rồi đọc cả những dòng cảnh báo ở đầu trang. Chúng ghi rằng bài thiếu trích dẫn và dựa quá nhiều vào nguồn sơ cấp (đúng kiểu thứ tôi hay soi trên các trang cá độ). Sau đó tôi tự dựng một bài tính nhỏ để xem "deep play" nhìn dưới lăng kính xác suất thì ra sao. Kết quả được xếp theo ba câu hỏi:

1. Tiền cược lớn có thật sự đi cùng trận cân sức không?
2. Nếu đúng, người chơi đang mua cái gì ngoài tiền?
3. Cách đọc này còn dùng được với đá gà Việt Nam không?

[Internal Link: lịch sử đá gà Việt Nam từ làng quê đến lễ hội]

Bối cảnh của bài luận trông ra sao ngay từ trang đầu?

Geertz cùng vợ là Hildred đến ngôi làng Bali vào năm 1958 và bị dân làng phớt lờ như người vô hình. Mọi thứ đổi khác vào một buổi chọi gà bị cảnh sát đột kích: họ chạy cùng đám đông, và sáng hôm sau được chấp nhận.

Chi tiết này quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Chọi gà ở Bali bị chính quyền Indonesia coi là đánh bạc trái phép, nhưng làng vẫn tổ chức, và cuộc đột kích vô tình biến hai người ngoại quốc thành "người cùng hội cùng thuyền". Về cách chơi, mỗi con gà được buộc một lưỡi thép sắc gọi là taji, nên một trận thường kết thúc rất nhanh. Thời gian được đo bằng cách thả vỏ dừa đục lỗ cho chìm dần trong nước. Trước khi vào việc, người ta còn làm lễ hiến tế máu cho các thế lực quỷ thần, nên sới gà không chỉ là chỗ giải trí mà còn có một lớp nghi lễ. Còn khoản cược thì chia làm hai tầng. Cược chính do hai chủ gà đặt với nhau, thường ngang bằng. Cược phụ do khán giả đặt với nhau quanh sới, và đây mới là nơi tiền chạy rộn ràng nhất. Ấn tượng đầu tiên của tôi: Geertz mở bài bằng một câu chuyện chạy trốn cảnh sát (kịch tính, và hơi có lợi cho người kể, bạn biết đấy). Nhưng nó cho thấy ông được nhìn thấy bên trong cộng đồng rồi mới phân tích, chứ không phải ngồi ngoài suy đoán.

Nếu bạn đang tìm hiểu giống gà và luật sới theo lối truyền thống, hãy xem tiếp phần cẩm nang dưới đây.

Tìm hiểu thêm

Điểm nào của Geertz đứng vững sau hơn 50 năm?

Luận điểm đứng vững nhất là nghịch lý cược sâu: trận càng cân sức thì mức cược càng lớn, nên lý thuyết lợi ích không giải thích được. Geertz ghi lại chuỗi 57 trận để chứng minh rằng địa vị, chứ không phải lợi nhuận, mới là thứ đang bị đem ra đặt.

Cái hay là logic của ông tự đứng được mà không cần lãng mạn hóa. Khi hai con gà gần như ngang sức, ai thắng cũng có thể, nên khoản cược lớn không đem lại lợi thế tiền bạc nào, thứ còn lại là thể diện. Những trận "sâu" nhất thường là trận giữa người cùng dòng họ hoặc đối thủ trong làng, tức là giữa những người có địa vị để mất. Tôi thêm một chi tiết vận hành mà các bản tóm tắt phổ thông hay bỏ qua: theo ghi chép của Geertz, cược phụ được chốt bằng cách hô tiếng và ra dấu tay, rồi thanh toán tại chỗ ngay sau trận, hầu như không có tranh chấp. Không sổ sách, không nhà cái, chỉ có uy tín. Chính điều đó giải thích vì sao tiền ở đây không phải là điểm mấu chốt: ai bùng nợ ở sới là mất mặt cả làng.

Giờ đến phép tính của tôi, một ví dụ giả định chứ không phải số liệu của Geertz. Giả sử bạn đặt toàn bộ vốn 100 đơn vị vào mỗi ván 50/50, nhưng nền tảng thu 5% mỗi ván. Sau 14 ván, vốn kỳ vọng còn khoảng 48,8 đơn vị, tức chưa tới một nửa. Sới Bali là trò chơi tổng bằng không giữa những người quen biết, còn nền tảng thu phí là trò chơi có người lấy phần trước (khác nhau một trời một vực, đừng gộp chung).

Những điều đáng mang theo từ phần "đứng vững":

• Cược chính ngang bằng, cược phụ lệch kèo theo cảm nhận của khán giả.
• Trận càng cân sức, ý nghĩa địa vị càng nặng, ý nghĩa tiền bạc càng nhẹ.
• Uy tín cá nhân đóng vai trò của hợp đồng trong một cộng đồng nhỏ.

[Internal Link: luật trường gà và cách phân định thắng thua]

Điểm nào của Geertz lung lay?

Phần lung lay là phương pháp: Geertz khái quát cả xã hội Bali từ một ngôi làng và gần như bỏ qua phụ nữ, vốn không ngồi ở sới. Nhiều nhà nhân học sau này cũng cho rằng "đọc văn bản" dễ biến thành suy diễn của người ngoài cuộc.

Tôi thấy ba chỗ cần dè chừng. Thứ nhất, mẫu quan sát hẹp: một làng, một thời điểm, vài tháng. Thứ hai, ông tự thừa nhận cách diễn giải của mình là "đọc qua vai" người bản địa, tức là một lớp giải thích chồng lên lời kể của họ, và người đọc khó kiểm chứng lớp đó. Thứ ba, trang Clifford Geertz trên Wikipedia cho thấy ông là tác giả có ảnh hưởng lớn, nhưng ảnh hưởng lớn không đồng nghĩa với đúng hết. Với người từng ăn quả đắng vì tin lời quảng cáo, tôi coi đó là bài học đáng giá: uy tín của người nói không thay được bằng chứng.

Khi đem sang Việt Nam, khoảng cách còn lớn hơn. Đá gà truyền thống ở ta gắn với giống gà như Đông Tảo, với lễ hội đầu xuân và với niềm tự hào làng xã, nhưng pháp luật Việt Nam cấm đánh bạc trái phép, nên nội dung của Đá Gà Truyền Thống tập trung vào giống, kỹ thuật luyện, luật sới và lịch sử, không cổ vũ cá cược. Cho nên đừng mong một phiên bản "Deep Play kiểu Việt" nguyên xi (tôi cũng không có đủ dữ liệu để vẽ ra nó, và bạn cũng không nên tin ai vẽ giúp bạn mà không đưa nguồn).

Để đọc tiếp về giống gà và nét văn hóa đằng sau, bạn có thể bắt đầu từ trang này.

Tìm hiểu thêm

Tôi có dùng lại bài luận này không?

Có, nhưng như một chiếc kính đọc văn hóa, không phải bản đồ kiếm tiền. Đây là bài đáng đọc nếu bạn muốn hiểu vì sao người ta cược thứ không có lợi về tiền. Đừng đọc nó để tìm kèo, vì phép tính kỳ vọng sẽ không cho bạn lợi thế nào.

Tổng kết thẳng thắn, theo kiểu của một người hay nghi ngờ: bài luận hay ở chỗ nó đổi câu hỏi. Thay vì hỏi "người ta thắng bao nhiêu", Geertz hỏi "người ta đang nói gì với nhau qua việc cược". Cái giá phải trả là bạn phải chấp nhận một lớp diễn giải mà bạn không tự kiểm chứng được. Tôi sẽ đọc lại khi cần nhớ rằng tiền chỉ là phần nổi, và sẽ không dùng nó để biện minh cho bất kỳ khoản cược nào (bạn có thể thôi mơ rồi đấy). Ai muốn đi sâu hơn có thể đối chiếu với The Interpretation of Cultures, nơi bài được in lại năm 1973.

Điểm cộng và điểm trừ để bạn quyết định nhanh:

• Điểm cộng: nghịch lý cược sâu rõ ràng, dễ tóm tắt, dễ áp dụng khi phân tích hành vi cược.
• Điểm cộng: mở đầu bằng câu chuyện thực địa nên đọc không khô.
• Điểm trừ: mẫu hẹp, ít tiếng nói của phụ nữ.
• Điểm trừ: dễ bị đọc nhầm thành lời khuyên chơi.

[Internal Link: cẩm nang dành cho người hâm mộ đá gà mới vào nghề]

Nếu bạn đã đọc đến đây và vẫn muốn hiểu đá gà như một di sản chứ không như một canh bạc, đây là điểm dừng hợp lý.

Tìm hiểu thêm

Câu hỏi thường gặp

Q: "Deep play" nghĩa là gì?

A: "Deep play" là cuộc chơi mà tiền cược cao đến mức, theo Jeremy Bentham, về lý trí người ta không nên tham gia. Geertz mượn khái niệm này để chỉ những trận chọi gà mà hai bên đặt cược lớn dù khả năng thắng gần như ngang nhau. Ông cho rằng thứ bị đem ra đặt không chỉ là tiền mà còn là địa vị và danh dự trong làng.

Q: Geertz đã nghiên cứu ở đâu và khi nào?

A: Geertz và vợ là Hildred làm điền dã tại một ngôi làng ở Bali, Indonesia, vào năm 1958. Họ bị dân làng phớt lờ cho đến khi cùng chạy trốn một cuộc đột kích của cảnh sát tại buổi chọi gà. Từ đó, họ được chấp nhận và có thể quan sát sới gà. Bài luận đăng năm 1972 trên Daedalus rồi in lại năm 1973.

Q: Làm sao tóm tắt Deep Play trong ba ý?

A: Bạn có thể tóm tắt bằng ba ý: cược càng sâu thì trận càng cân sức, tiền là ký hiệu của địa vị, và chọi gà là câu chuyện người Bali kể về chính mình. Để nhớ lâu, hãy gắn mỗi ý với một chi tiết: cược chính ngang bằng, cược phụ lệch kèo, thanh toán tại chỗ. Sau đó thử tự giải thích lại bằng lời của bạn trong chưa đầy một phút.

Q: Chọi gà Bali khác đá gà Việt Nam thế nào?

A: Khác biệt lớn nhất nằm ở bối cảnh văn hóa và pháp lý chứ không phải ở con gà. Ở Bali, trận gà gắn với nghi lễ hiến tế và thứ bậc địa vị làng xã, và Geertz mô tả cả cược chính lẫn cược phụ. Ở Việt Nam, đá gà truyền thống gắn với giống gà như Đông Tảo, lễ hội và niềm tự hào địa phương, còn đánh bạc trái phép bị pháp luật cấm. Vì vậy không nên đem nguyên khung của Geertz áp sang.

Q: Vì sao có người nói bài của Geertz không đáng tin hoàn toàn?

A: Vì bài dựa trên một ngôi làng, gần như bỏ qua phụ nữ và dùng cách diễn giải khó kiểm chứng. Trang Wikipedia về bài này cũng ghi chú thiếu trích dẫn và dựa nhiều vào nguồn sơ cấp. Cách xử lý hợp lý là đọc nó như một lăng kính, rồi đối chiếu với các nghiên cứu khác trước khi kết luận về cả xã hội Bali.

Q: Đọc bản gốc ở đâu và có mất phí không?

A: Bản gốc nằm trong cuốn The Interpretation of Cultures (1973), thường có ở thư viện đại học hoặc mua sách giấy, nên có thể mất phí. Để đọc nhanh miễn phí, bạn có thể bắt đầu từ trang Wikipedia về bài luận, rồi tìm bản in lại tại thư viện gần bạn. Mẹo nhỏ: đọc phần mở đầu về cuộc đột kích của cảnh sát trước, vì nó giải thích cả cách Geertz nhìn vấn đề.

Nếu bạn muốn tiếp tục hành trình tìm hiểu đá gà như một di sản văn hóa, bước tiếp theo nằm ngay đây.

Tìm hiểu thêm