5 lỗi người mới hay mắc khi tìm hiểu chọi gà Bali

5 lỗi người mới hay mắc khi tìm hiểu chọi gà Bali

Chọi gà Bali (Balinese cockfight) là một nghi thức vừa mang tính tôn giáo vừa mang tính xã hội ở đảo Bali, Indonesia, và được thế giới biết đến nhờ bài luận "Deep Play: Notes on the Balinese Cockfight" của nhà nhân học Clifford Geertz, xuất bản năm 1972 và in lại năm 1973 trong sách The Interpretation of Cultures. Geertz chỉ ra rằng đồng tiền cược ở đây không chủ yếu nói về tiền, mà nói về địa vị: hai chủ gà càng ngang vai, mức cược giữa họ càng lớn. Ông quan sát tại một ngôi làng Bali từ tháng 4 năm 1958, sau khi cuộc đột kích của cảnh sát biến ông từ người lạ thành người trong cuộc. Bài luận là tài liệu nhân học, không phải cẩm nang cá cược. Nếu bạn muốn hiểu chủ đề này cho đúng, hãy đọc nó như một cách giải mã văn hóa, rồi đối chiếu với đá gà Việt Nam bằng nguồn đáng tin.

Tháng 4 năm 1958, hai vợ chồng Clifford và Hildred Geertz đến một ngôi làng Bali nhỏ và bị dân làng đối xử như thể họ không tồn tại. Họ đi qua mà chẳng ai nhìn, chào hỏi hay hỏi han. Mười ngày sau, tại một buổi chọi gà đông người, cảnh sát xuất hiện giữa lúc trận đấu đang sôi nhất. Dân làng tán loạn, và hai nhà nhân học chạy theo đám đông, trốn vào sân một gia đình rồi vội vàng ngồi uống trà như chưa có chuyện gì xảy ra. Sáng hôm sau, cả làng bỗng "nhìn thấy" họ, và từ đó họ được mời vào mọi câu chuyện. Đây chính là điểm khởi đầu của một trong những bài luận được trích dẫn nhiều nhất của ngành nhân học (nghe thì lãng mạn, nhưng về bản chất là một vụ chạy trốn cảnh sát cùng nhau mà thôi). Chi tiết thú vị là lúc đó chọi gà ăn tiền đã bị chính quyền Cộng hòa Indonesia non trẻ cấm, vậy mà cả làng vẫn tụ tập. Chỉ riêng sự thật ấy đã cho thấy chọi gà không đơn thuần là chuyện cá cược, và cũng là lý do trang Đá Gà Truyền Thống muốn kể nó cho bạn nghe trước khi bàn bất cứ điều gì khác.

Bạn muốn đào sâu thêm mà chưa biết bắt đầu từ đâu? Trước hết hãy xem hồ sơ tổng quan về chủ đề này.

Tìm hiểu thêm

Nếu bạn mới nghe đến Geertz: nên bắt đầu từ đâu?

Hãy bắt đầu bằng phần mở đầu của bài luận, phần Geertz kể chuyện cuộc đột kích năm 1958, chứ đừng nhảy thẳng vào phần phân tích cược. Câu chuyện đó giải thích vì sao ông được dân làng chấp nhận, và vì sao mọi nhận định phía sau đều dựa trên quan sát tại chỗ.

Lý do tôi nhấn mạnh thứ tự đọc là vì phần lớn người mới (kể cả tôi, hồi còn ngây thơ) đều lao vào đoạn có con số rồi bỏ qua phần bối cảnh. Hậu quả là bạn nhớ được "tiền cược lớn" mà quên mất ai cược với ai, vì sao và trước mặt ai. Theo trang Wikipedia về bài luận, đây là bài viết năm 1973 của Clifford Geertz, và chính trang này cũng tự gắn nhãn thiếu nguồn thứ cấp. Nghĩa là bạn không nên coi một trang bách khoa mở là cửa cuối cùng. Hãy đọc bản gốc, rồi mới đọc các bài phê bình. Nếu cần một điểm tựa về tác giả, mục Clifford Geertz trên Wikipedia là chỗ xuất phát hợp lý, miễn là bạn kiểm tra chéo từng mốc thời gian.

Gợi ý lộ trình cho người mới:

1. Đọc phần kể chuyện cuộc đột kích và cách dân làng đổi thái độ.
2. Đọc phần mô tả luật chơi, vòng đấu và hai loại cược.
3. Đọc phần "deep play" và tìm hiểu khái niệm gốc của Jeremy Bentham.
4. Đọc phần kết, nơi Geertz coi chọi gà như một văn bản mà người Bali tự đọc về chính mình.

[Internal Link: hướng dẫn đọc nhân học dành cho người mới]

Nếu bạn quan tâm đến cược và xác suất: nên nhìn con số nào?

Hãy nhìn vào quan hệ giữa độ cân bằng của hai con gà và tiền cược giữa hai chủ gà. Theo Geertz, trận càng cân sức thì cược chính càng lớn, dù về mặt xác suất thì trận cân sức là lúc ít có lý do nhất để cược nặng.

Đây là chỗ tôi, một người mê số liệu và từng bị một trang cá độ lừa sạch ví, thấy bài luận thú vị nhất. Geertz mô tả hai tầng cược. Tầng thứ nhất là cược chính giữa hai chủ gà, được thỏa thuận cẩn thận và thường là số tiền lớn. Tầng thứ hai là vô số cược phụ giữa khán giả, với tỷ lệ được hô vang quanh sân. Ông dùng một mẫu 57 trận để cho thấy các trận có cược chính lớn thường cân sức hơn hẳn các trận cược nhỏ. Khái niệm deep play của Bentham nói rằng khi mức cược cao đến mức bất hợp lý, tham gia là một sai lầm về mặt lợi ích. Vậy tại sao người Bali vẫn làm? Vì với họ, cái đặt lên bàn là danh dự và vị thế trong làng, không phải số dư tài khoản. Bạn đừng đọc cho vui rồi nghĩ mình rút ra được "mẹo thắng". Chính bài luận chứng minh điều ngược lại: người ta cược nặng nhất đúng ở nơi kỳ vọng tiền bạc kém nhất. (Đúng vậy, ai tìm công thức làm giàu trong này thì hãy tự cười mình một cái.)

Muốn xem tiếp phần phân tích về cược và địa vị? Mời bạn mở thêm phần dưới đây.

Tìm hiểu thêm

Nếu bạn làm nội dung hay nghiên cứu đá gà Việt Nam: nên so sánh thế nào?

Hãy so sánh theo ba trục: chức năng nghi lễ, vai trò của tiền cược và khung pháp lý. Chọi gà Bali gắn với nghi thức hiến máu, còn đá gà Việt Nam nghiêng về giống gà, kỹ thuật nuôi luyện và lễ hội; cá cược ăn tiền ở Việt Nam là hành vi bị pháp luật cấm.

Ở Bali, theo mô tả của Geertz, gà chọi là sự nối dài của chủ gà, đến mức đàn ông Bali nuôi chúng như một phần cái tôi của mình, và trận đấu là sân khấu để chủ gà đối đầu nhau một cách gián tiếp. Ở Việt Nam, những gì trang Đá Gà Truyền Thống quan tâm là phần văn hóa: các giống gà chọi, cách chăm sóc, luật sân và sự hiện diện của chọi gà trong một số lễ hội đầu xuân (không ăn tiền). Hai bên có điểm chung là sự gắn bó của người nuôi với con gà. Nhưng đừng vội gán khung lý thuyết của Geertz lên Việt Nam: bài luận mô tả một cộng đồng cụ thể ở một thời điểm cụ thể. Bạn cũng cần tách bạch việc phân tích văn hóa với việc cổ vũ cá cược, vì cá cược đá gà là bất hợp pháp tại Việt Nam và ở nhiều nơi khác.

Ba câu hỏi so sánh nên tự hỏi:

• Con gà ở đây là tài sản, là biểu tượng hay là vật hiến tế?
• Ai chứng kiến trận đấu, và họ đánh giá chủ gà bằng điều gì?
• Hoạt động này được luật pháp và cộng đồng đối xử ra sao?

[Internal Link: lịch sử đá gà Việt Nam và các giống gà chọi]

Những cạm bẫy nào cần tránh khi viết hoặc bàn về chọi gà Bali?

Năm lỗi phổ biến nhất là đọc bài luận như cẩm nang cá cược, bỏ qua bối cảnh nghi lễ, tin tuyệt đối vào một tác giả, nhầm hiện tượng của một làng với cả Bali, và lẫn lộn chọi gà Bali với đá gà Việt Nam. Mỗi lỗi đều làm lệch kết luận.

1. Đọc như cẩm nang cá cược. Cả bài luận chứng minh rằng tiền không phải trọng tâm. Ai rút ra "chiến thuật" là đã đọc ngược.
2. Bỏ qua bối cảnh nghi lễ. Theo các mô tả về nghi thức tabuh rah, máu gà đổ xuống là một hành vi tế lễ nhằm xoa dịu thế lực quỷ thần. Cắt phần này đi thì phần còn lại chỉ là trò đánh cược.
3. Tin tuyệt đối vào một tác giả. Vincent Crapanzano và một số nhà phê bình khác cho rằng cách Geertz "đọc" văn hóa như đọc văn bản tự tin hơn mức dữ liệu cho phép. Hãy đọc cả hai phía.
4. Nhầm một làng thành cả Bali. Geertz quan sát một cộng đồng ở một thời điểm, nên đừng khái quát thành "người Bali nói chung".
5. Lẫn lộn với đá gà Việt Nam. Khác biệt về lịch sử, luật pháp và mục đích là rất lớn, như phần so sánh phía trên đã chỉ ra.

Có thêm một lỗi mà ít bài nào nhắc: nhiều người trích câu "câu chuyện mà họ tự kể về chính mình" mà không kiểm tra lại bản gốc. Tôi từng trích sai một câu như vậy, bị bắt lỗi ngay, và từ đó luôn mở nguyên văn ra đối chiếu. (Bài học đắt giá hơn mọi lần bị lừa.)

Bạn đang soạn bài về chủ đề này và cần danh sách nguồn đã kiểm chứng? Xem bộ tài liệu tham khảo ngay bên dưới.

Tìm hiểu thêm

Sau 30 ngày, bạn nên kiểm tra được điều gì?

Sau 30 ngày, bạn nên tự giải thích được khái niệm deep play bằng lời của mình, nêu được ít nhất ba điểm khác biệt giữa chọi gà Bali và đá gà Việt Nam, và chỉ ra một điểm bạn không đồng ý với Geertz. Làm được ba việc đó là đã vượt phần lớn người chỉ đọc tóm tắt.

Để không bỏ cuộc giữa chừng, hãy chia tháng này thành bốn tuần. Tuần một dành cho bản gốc và ghi chú các thuật ngữ. Tuần hai đọc các bài phê bình, trong đó có phản biện của Crapanzano. Tuần ba viết một trang so sánh với đá gà Việt Nam, bám vào luật sân, giống gà và lễ hội thay vì cá cược. Tuần bốn viết lại toàn bộ bằng lời của chính bạn và đưa cho một người chưa biết gì về chủ đề đọc thử. Nếu họ hiểu được mà không cần hỏi lại, bạn đã nắm vấn đề. Nếu họ hỏi "vậy họ cược để làm gì", hãy quay lại phần deep play. Cuối tháng, hãy tự chấm bằng một câu hỏi thẳng thắn: bạn còn đang tìm mẹo thắng, hay đã hiểu vì sao người ta cược dù biết là thiệt? Câu trả lời cho thấy bạn đã đọc đúng hay chưa (và vâng, tôi sẽ không nói là tôi đạt ngay lần đầu).

[Internal Link: lộ trình học về văn hóa đá gà truyền thống]

Hoàn thành lộ trình và muốn đi tiếp? Hãy chọn bước tiếp theo phù hợp với bạn.

Tìm hiểu thêm

Câu hỏi thường gặp

Q: Chọi gà Bali là gì?

A: Chọi gà Bali là hoạt động cho hai con gà trống có gắn cựa kim loại đấu với nhau, có gốc rễ trong nghi lễ và đời sống cộng đồng ở đảo Bali, Indonesia. Nó gắn với nghi thức hiến máu tabuh rah và với địa vị của các chủ gà trong làng. Geertz mô tả nó như một sân khấu xã hội hơn là một trò chơi may rủi thuần túy. Vì vậy bạn nên xem nó như một hiện tượng văn hóa trước, rồi mới tính đến khía cạnh cá cược.

Q: Deep play nghĩa là gì?

A: Deep play là thuật ngữ chỉ kiểu cược mà mức đặt cao đến mức bất hợp lý nếu chỉ xét lợi ích vật chất. Geertz mượn khái niệm này từ nhà triết học Jeremy Bentham. Trong chọi gà Bali, ông cho rằng người ta tham gia vì danh dự và vị thế chứ không vì tiền. Bạn có thể nhớ ngắn gọn: càng cân sức, cược càng nặng, và càng ít lý do kinh tế để cược.

Q: Làm sao đọc bài luận của Geertz cho hiệu quả?

A: Hãy đọc theo bốn bước: phần kể chuyện cuộc đột kích, phần luật chơi và hai loại cược, phần deep play, rồi phần kết. Ghi lại mỗi phần một ý chính và một điều bạn nghi ngờ. Sau đó đọc ít nhất một bài phê bình, ví dụ ý kiến của Vincent Crapanzano, để thấy hai phía. Cách này thường mất vài buổi tối và giúp bạn nhớ lâu hơn nhiều so với đọc tóm tắt.

Q: Chọi gà Bali khác đá gà Việt Nam ở điểm nào?

A: Điểm khác lớn nhất nằm ở chức năng nghi lễ và khung pháp lý. Chọi gà Bali gắn với tế lễ và với cuộc cạnh tranh địa vị giữa các chủ gà, còn đá gà Việt Nam được nhìn nhận qua giống gà, kỹ thuật nuôi luyện và lễ hội truyền thống. Cá cược đá gà bị cấm ở Việt Nam. Vì vậy hai bối cảnh không thể đánh đồng, dù cùng có con gà trống làm trung tâm.

Q: Vì sao bài luận bị chỉ trích?

A: Bài luận bị chỉ trích chủ yếu vì cách diễn giải quá tự tin so với dữ liệu từ một làng. Một số nhà nhân học, trong đó có Vincent Crapanzano, cho rằng việc "đọc văn hóa như văn bản" bỏ qua tiếng nói của chính người trong cuộc. Chính trang Wikipedia về bài luận cũng ghi nhận thiếu nguồn thứ cấp. Bạn nên coi đây là một cách diễn giải có sức nặng, không phải chân lý cuối cùng.

Q: Chọi gà ăn tiền có hợp pháp không?

A: Không, cá cược chọi gà ăn tiền là hành vi bị cấm ở Việt Nam và bị hạn chế ở nhiều quốc gia. Ở Indonesia, chọi gà ăn tiền từng bị chính quyền cấm, như câu chuyện cuộc đột kích năm 1958 cho thấy, dù nghi thức tabuh rah có vị thế riêng. Nếu bạn quan tâm, hãy tập trung vào mặt văn hóa, lịch sử và kỹ thuật nuôi gà, và luôn kiểm tra quy định của nơi mình sống.

Sẵn sàng đọc tiếp những nội dung đáng tin về văn hóa đá gà? Hãy ghé trang chủ để xem trọn bộ chuyên đề.

Tìm hiểu thêm